รู้ก้างๆ
ทั้งหมดความเชื่อจินตนาการชื่อและภาษาชื่อเมืองเวลาและภาษาตำนานของใช้ในบ้านประวัติศาสตร์

หน้าแรก › เวลาและภาษา

เวลาและภาษาอ่าน 2 นาที

ร้อยกว่าปีก่อน "ตีหนึ่ง" ต้องเรียกว่า "เจ็ดทุ่ม"! แล้ว "สองยาม" คืออะไร?

รู้ก้างๆ · 21 พ.ย. 2569

ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม พ.ศ. 2443 ให้นับ "ทุ่ม" ต่อหลังเที่ยงคืน ตีหนึ่งจึงเป็น "เจ็ดทุ่ม" ไปจนตีห้า = "สิบเอ็ดทุ่ม" ส่วนสามทุ่ม หกทุ่ม ต้องเรียก ยามหนึ่ง สองยาม

โหวตก่อนอ่าน: บ้านคุณเรียกตีหนึ่งว่าอะไร?
กดเลือกได้ 1 ข้อ

ร้อยกว่าปีก่อน ถ้าคุณพูดว่าตีหนึ่ง อาจโดนแก้ว่า ต้องเรียกเจ็ดทุ่ม! เราเคยเล่าแล้วว่า กลางวันตีฆ้องเป็นโมง กลางคืนตีกลองเป็นทุ่ม แต่หลังเที่ยงคืนล่ะ เรียกว่าอะไร? ปีพุทธศักราชสองพันสี่ร้อยสี่สิบสาม มีประกาศใช้ทุ่มโมงยาม เพราะคนเรียกเวลาผิดเพี้ยนกันเยอะ เลยต้องจัดระเบียบใหม่

ตามประกาศนั้น หลังเที่ยงคืน ยังนับทุ่มต่อไปเรื่อยๆ ตีหนึ่งคือเจ็ดทุ่ม ตีสองคือแปดทุ่ม ไปจนถึงตีห้า ที่เรียกว่าสิบเอ็ดทุ่ม หรือตีสิบเอ็ด ฟังแล้วเหมือนนาฬิกาเสียเลย ที่แปลกกว่านั้น คำว่าสามทุ่มกับหกทุ่ม ที่เราพูดกันทุกวัน ประกาศนั้นบอกว่าผิด!

สามทุ่มต้องเรียกว่ายามหนึ่ง เที่ยงคืนต้องเรียกว่าสองยาม ตีสามต้องเรียกว่าสามยาม แล้วยามมาจากไหน คำนี้คือคำเดียวกับคนยาม ที่เฝ้าประตูนั่นเอง สมัยก่อนในวัง คนเฝ้ายามกลางคืน เปลี่ยนเวรทุกสามชั่วโมง สามทุ่ม เที่ยงคืน ตีสาม

ภาพประกอบจากคลิป

นิทานโบราณคดีเล่าว่า เสียงย่ำยาม คือสัญญาณเรียกคนผลัดถัดไป ให้มาเข้าเวร ส่วนคำว่าตี ราชบัณฑิตอธิบายว่า มาจากคนยามที่ตีบอกเวลา ตีกี่ครั้ง ก็คือตีเท่านั้น คนเลยพูดตีหนึ่ง ตีสองกันติดปาก จนวันนี้พจนานุกรมยังบอกว่า คำว่าตีแบบนี้ คือภาษาพูด

อีกยี่สิบกว่าปีต่อมา ราชการเปลี่ยนมาใช้ยี่สิบสี่นาฬิกา แต่ประกาศก็เขียนไว้ว่า ชาวบ้านจะใช้แบบเดิม ก็ไม่ห้าม เราเลยยังพูดทุ่ม โมง ตีมาถึงวันนี้ และคำว่ายาม ก็ยังอยู่ในยามวิกาล กับยามหน้าหมู่บ้าน

ดูเรื่องนี้แบบคลิปสั้นYouTubeFacebook

ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้

  1. ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม (ร.ศ. 119/พ.ศ. 2443) — https://th.wikisource.org/wiki/ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม
  2. ประกาศนับเวลาในราชการ (พ.ศ. 2460) — https://th.wikisource.org/wiki/ประกาศนับเวลาในราชการ
  3. ประกาศวิธีนับเวลาในราชการ (พ.ศ. 2471) — https://th.wikisource.org/wiki/ประกาศวิธีนับเวลาในราชการ
  4. ศ.จำนงค์ ทองประเสริฐ "ทุ่ม-โมง-นาฬิกา" (ราชบัณฑิตยสถาน; อ้างนิทานโบราณคดีของกรมพระยาดำรงฯ) — https://web.archive.org/web/20100607021746/http://www.royin.go.th/th/knowledge/detail.php?ID=1273
  5. รัตติกาล ศรีอำไพ "โมง-ทุ่ม-ตี" (สำนักงานราชบัณฑิตยสภา 1 ต.ค. 2551) — http://legacy.orst.go.th/?knowledges=โมง-ทุ่ม-ตี-๑-ตุลาคม-๒๕๕๑
  6. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ออนไลน์ (คำ: ยาม, ตี, ทุ่ม, วิกาล, ดึกดื่น, เกราะ) — https://dictionary.orst.go.th/
  7. วิกิพีเดีย นาฬิกาหกชั่วโมง — https://th.wikipedia.org/wiki/นาฬิกาหกชั่วโมง
  8. Wikipedia: Thai six-hour clock — https://en.wikipedia.org/wiki/Thai_six-hour_clock

แหล่งอ้างอิง

  1. 1. ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม (ร.ศ. 119/พ.ศ. 2443) —
  2. 2. ประกาศนับเวลาในราชการ (พ.ศ. 2460) —
  3. 3. ประกาศวิธีนับเวลาในราชการ (พ.ศ. 2471) —
  4. 4. ศ.จำนงค์ ทองประเสริฐ "ทุ่ม-โมง-นาฬิกา" (ราชบัณฑิตยสถาน; อ้างนิทานโบราณคดีของกรมพระยาดำร
  5. 5. รัตติกาล ศรีอำไพ "โมง-ทุ่ม-ตี" (สำนักงานราชบัณฑิตยสภา 1 ต.ค. 2551) —
  6. 6. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ออนไลน์ (คำ: ยาม, ตี, ทุ่ม, วิกาล, ดึกดื่น, เกราะ) —
  7. 7. วิกิพีเดีย นาฬิกาหกชั่วโมง —
  8. 8. Wikipedia: Thai six-hour clock —
  9. 9. MGR Online "ทุ่ม-โมง-ยาม มีความเป็นมาอย่างไร" —
  10. 10. ข่าวสด เรื่องประโคมย่ำยาม (อ่านจากผลค้นหาเท่านั้น) —
  11. 11. scouth.org หน่วยเวลาไทย (แหล่งรอง) —

ค้นจากแหล่งออนไลน์ ยังไม่ได้เทียบกับงานวิชาการทุกข้อ ถ้าพบข้อผิดพลาด บอกเราได้ที่คอมเมนต์ใต้คลิป

อ่านต่อ