
ก่อนมีส้วม คนไทยไปทำธุระที่ไหน? จาก "ไปทุ่ง" ถึง "ส้วมคอห่าน"
เมื่อก่อนบ้านคนไทยส่วนใหญ่ไม่มีส้วม แล้วถ้าปวดท้องกลางดึกต้องไปทำธุระที่ไหน เรื่องนี้ฟังดูขำ แต่เป็นเรื่องจริงของคนไทยเมื่อร้อยกว่าปีก่อน และเกี่ยวพันไปถึงโรคระบาดกับการรักษาความสะอาดของบ้านเมือง
ปวดหนักก็ "ไปทุ่ง"
คนสมัยก่อนเวลาปวดหนัก ก็ออกไป "ไปทุ่ง" หรือเดินเข้าป่าหลังบ้าน ส่วนบ้านที่ปลูกอยู่ริมน้ำก็ถ่ายลงแม่น้ำลำคลองไปเลย แหล่งข้อมูลยังเล่าว่าคนทั่วไปมักไปทำธุระตามสวน ที่รกร้าง หรือไปใช้ส้วมของวัด
สำหรับคนรุ่นเราที่โตมากับห้องน้ำในบ้าน อาจนึกภาพไม่ออก แต่ในยุคที่บ้านเรือนยังอยู่ห่างกัน มีทุ่งนาและสวนล้อมรอบ วิธีนี้คือเรื่องปกติของชีวิตประจำวัน
ห้องแถวในเมือง ใช้กระโถน
ในเมืองก็ไม่ได้สะดวกกว่ากันนัก ห้องแถวริมถนนในกรุงเทพฯ สมัยรัชกาลที่ 5 มักไม่มีส้วม เจ้าของบ้านจึงถ่ายใส่กระโถน แล้วให้คนในบ้านหรือบ่าวเอาไปเททิ้งในคลองหรือแม่น้ำ
ปัญหาคือเมื่อกรุงเทพฯ มีคนอยู่แน่นขึ้น โรคระบาดก็ตามมา เพราะน้ำในคลองที่ผู้คนใช้ดื่มใช้อาบ ก็คือน้ำเดียวกับที่ถ่ายและเทของเสียลงไป

พ.ศ. 2440 ตั้งกรมสุขาภิบาล มีส้วมสาธารณะให้ใช้ฟรี
ใน พ.ศ. 2440 สมัยรัชกาลที่ 5 จึงตั้งกรมสุขาภิบาลขึ้น และสร้างส้วมสาธารณะให้คนใช้ได้ฟรี ส้วมยุคนั้นเรียกว่า "ส้วมถังเท" ข้างใต้มีถังรองไว้ และต้องมีคนมาขนไปเททุกวัน
คนขนส่วนใหญ่คือกุลีจีน ที่หาบถังไปทั่วเมือง เป็นงานหนักและกลิ่นแรง แต่เป็นงานสำคัญที่ทำให้เมืองสะอาดขึ้น
ส้วมหลุม กับตะเกียงตอนดึก
ส่วนชาวบ้านต่างจังหวัดใช้ "ส้วมหลุม" คือขุดหลุมลึกลงไปในดิน มีเพิงไม้บังไว้ และตั้งห่างจากตัวบ้านออกไป
ผู้ใหญ่หลายคนยังจำได้ดีว่า ถ้าปวดท้องตอนดึก ต้องถือตะเกียงเดินฝ่าความมืดไปส้วมหลุม ระหว่างทางก็กลัวทั้งงูทั้งผี

ทำไมเรียก "ส้วมคอห่าน"
แล้วส้วมคอห่านก็มาเปลี่ยนทุกอย่าง ส้วมแบบนี้เป็นโถนั่งยองที่ท่อข้างใต้โค้งงอเหมือนคอห่าน จึงได้ชื่อนี้มา น้ำที่ค้างอยู่ในคอโค้งช่วยกันกลิ่นและกันแมลงวัน ใช้เสร็จก็แค่ตักน้ำราด
เล่ากันว่าคนคิดส้วมคอห่านคือพระยานครพระราม (สวัสดิ์ มหากายี) สมัยเป็นผู้ว่าราชการเมืองอุตรดิตถ์ ราว พ.ศ. 2467 แต่ข้อมูลนี้ยังไม่พบในงานวิชาการ จึงควรฟังไว้เป็นเรื่องเล่า
รู้หรือไม่เชื่อกันว่าคำว่า "ห้องสุขา" ที่เราใช้ทุกวันนี้ มาจากคำว่า "สุขาภิบาล" คำเดียวกับชื่อกรมสุขาภิบาลที่ตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2440
อ่านต่อ: ก่อนมีตู้เย็น คนไทยเก็บอาหารยังไง? →จากไปทุ่ง สู่ชักโครกกับสายฉีด
ทุกวันนี้บ้านคนไทยมีส้วมใช้กว่าร้อยละ 99.8 ตามที่อธิบดีกรมอนามัยกล่าวไว้ในวันส้วมโลก พ.ศ. 2568 จากยุคที่ต้องไปทุ่งหรือถ่ายลงคลอง กลายมาเป็นชักโครกกับสายฉีด ในเวลาแค่ร้อยกว่าปี
สรุป
ห้องน้ำเล็กๆ ในบ้านที่เราใช้ทุกวัน คือผลของการเปลี่ยนแปลงหลายขั้น ตั้งแต่ไปทุ่ง กระโถน ส้วมถังเท ส้วมหลุม จนถึงส้วมคอห่านและชักโครก ลองถามผู้ใหญ่ในบ้านดูว่าเคยใช้ส้วมแบบไหนมาก่อน อาจได้เรื่องเล่าขำๆ ที่ไม่เคยรู้
ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้
- ศิลปวัฒนธรรม "ปลดทุกข์เรื่องใหญ่! ราษฎรสมัย ร.5 ขับถ่ายอย่างไร? เมื่อห้องแถวริมถนนยังไม่มี ส้วม" — ห้องแถวไม่มีส้วม, ถ่ายใส่กระโถนให้บ่าวเททิ้งแม่น้ำ, คนทั่วไปไปสวน/ที่รกร้าง/ส้วมวัด; ตั้งกรมสุขาภิบาล พ.ศ. 2440; ส้วมสาธารณะให้ใช้ฟรี; ส้วมถังเท
- ศิลปวัฒนธรรม "พัฒนาการ ส้วม ที่เคียงคู่สังคมไทย ห้องน้ำแบบ ส้วมหลุม ถึง คอห่าน" https://www.silpa-mag.com/?p=33801
- ศิลปวัฒนธรรม "กุลีจีน แรงงานสำคัญเสี่ยงชีวิตจัดเก็บอุจจาระ สมัยรัชกาลที่ 5" https://www.silpa-mag.com/?p=158648
- ศิลปวัฒนธรรม "ห้องสุขา ที่เราใช้ปลดทุกข์ ย่อมาจากคำว่าอะไร" https://www.silpa-mag.com/?p=137842
- Hfocus "ประวัติศาสตร์การใช้ส้วมในประเทศไทย" https://www.hfocus.org/content/2018/04/15709
- โพสต์ทูเดย์ — พระราชกำหนดสุขาภิบาลกรุงเทพฯ ร.ศ. 116 (2440) https://www.posttoday.com/lifestyle/429942
- jikyhouse.com "ส้วมหลุม ส้วมโบราณ ..." — พระยานครพระราม (สวัสดิ์ มหากายี) ประดิษฐ์ส้วมคอห่าน พ.ศ. 2467 สมัยเป็นผู้ว่าราชการสวรรคโลก/อุตรดิตถ์
- ฐานเศรษฐกิจ (วันส้วมโลก 2568) — อธิบดีกรมอนามัย: ครัวเรือนไทยมีส้วมกว่าร้อยละ 99.8 https://www.thansettakij.com/health-wellness/wellbeing/644404
แหล่งอ้างอิง
- silpa-mag.com
- 2. ศิลปวัฒนธรรม "พัฒนาการ ส้วม ที่เคียงคู่สังคมไทย ห้องน้ำแบบ ส้วมหลุม ถึง คอห่าน"
- 3. ศิลปวัฒนธรรม "กุลีจีน แรงงานสำคัญเสี่ยงชีวิตจัดเก็บอุจจาระ สมัยรัชกาลที่ 5"
- 4. ศิลปวัฒนธรรม "ห้องสุขา ที่เราใช้ปลดทุกข์ ย่อมาจากคำว่าอะไร"
- 5. Hfocus "ประวัติศาสตร์การใช้ส้วมในประเทศไทย"
- 6. โพสต์ทูเดย์ — พระราชกำหนดสุขาภิบาลกรุงเทพฯ ร.ศ. 116 (2440)
- 8. ฐานเศรษฐกิจ (วันส้วมโลก 2568) — อธิบดีกรมอนามัย: ครัวเรือนไทยมีส้วมกว่าร้อยละ 99.8
ข้อที่ยังไม่ยืนยัน
- แหล่งที่ใช้เป็นบทความออนไลน์ (ศิลปวัฒนธรรม, Hfocus, โพสต์ทูเดย์, ฐานเศรษฐกิจ) บางหน้าเปิดอ่านฉบับเต็มไม่ได้ ข้อมูลมาจากผลค้นหา
- ผู้ประดิษฐ์ส้วมคอห่าน (พระยานครพระราม) และปี 2467 มาจากเว็บไซต์บริษัทวัสดุก่อสร้าง ยังไม่ได้ยืนยันกับงานวิชาการ จึงเขียนว่า "เล่ากันว่า"
- ที่มาของคำว่า "สุขา" จาก "สุขาภิบาล" ยังไม่พบแหล่งยืนยันตรง จึงเขียนว่า "เชื่อกันว่า"
- ปีตั้งกรมสุขาภิบาล พ.ศ. 2440 ยังไม่ได้เทียบกับราชกิจจานุเบกษา
- เรื่องโรคระบาดในกรุงเทพฯ ยุคนั้นเป็นความรู้ทั่วไป ยังไม่ได้เปิดแหล่งเฉพาะ



